Có nhiều người sẽ ngạc nhiên khi nghe lần đầu rằng ở Nhật có những suối nước nóng nơi nam nữ cùng tắm chung. Chỉ riêng cụm từ đó đôi khi đã khiến người ta hình dung sai theo hướng mang tính kích thích.
Tuy nhiên, tắm chung onsen ở Nhật không phải là chuyện đơn giản như vậy. Khi tôi lần đầu tìm hiểu về văn hóa tắm chung, thẳng thắn mà nói tôi cũng bối rối. Nhưng càng biết về lịch sử và cảm nhận bầu không khí ở các vùng onsen, tôi càng hiểu đây là một di sản văn hóa quan trọng phản ánh chiều sâu của văn hóa tắm ở Nhật.
Bài viết này sẽ làm rõ trước hết tắm chung onsen là gì, rồi giải thích vì sao từng tồn tại, vì sao số lượng giảm dần, những hình thức tắm chung còn sót lại ngày nay và nghi thức cần biết trước khi tham gia.
Tắm chung onsen là gì
Tắm chung onsen là hình thức nam nữ cùng sử dụng chung một nhà tắm hoặc chung một bể nước nóng.
Điều quan trọng nhất ở đây là tắm chung ở Nhật ban đầu không phải là văn hóa phô bày hay giải trí mang tính kích thích. Ở thời xưa, onsen và các nhà tắm công cộng là phần mở rộng của sinh hoạt đời sống, việc tắm nhằm mục đích vệ sinh, làm ấm, nghỉ ngơi và điều dưỡng.
Nói cách khác, để hiểu tắm chung cần nhìn dưới góc độ "văn hóa tắm được chia sẻ trong cộng đồng" chứ không phải quan niệm giải trí hiện đại.
Tắm chung onsen còn tồn tại không
Kết luận ngắn gọn là tắm chung onsen vẫn tồn tại ở Nhật. Tuy nhiên, ngày nay nó khá hiếm và không phổ biến khắp nơi.
Các onsen còn duy trì tắm chung thường là những nơi có truyền thống lâu đời, khu vực điều dưỡng cũ, những suối nước nóng ở vùng núi hẻo lánh hoặc các cơ sở giữ gìn văn hóa theo điều kiện nhất định.
Tóm lại, tắm chung onsen hiện nay không phải là "mẫu mực" của onsen Nhật mà là phần còn lại ngoại lệ của một nền văn hóa từng phổ biến.
Tại sao ở Nhật từng có văn hóa tắm chung
Không chỉ có một lý do duy nhất tạo nên văn hóa tắm chung.
Trước hết, ngày xưa bồn tắm là tài sản chung. Không phải gia đình nào cũng có bồn như bây giờ, nên việc dùng chung nhà tắm hay onsen trong vùng là điều tự nhiên.
Thứ hai, cảm nhận về việc khỏa thân thời xưa khác với hiện đại. Tắm là hành vi để làm sạch cơ thể, làm ấm và phục hồi, và khỏa thân không nhất thiết gắn với ý nghĩa tình dục mạnh mẽ như bây giờ. Ở nhiều vùng, người dân trong cộng đồng đã dùng chung nước suối một cách tự nhiên.
Thêm vào đó, ở các khu vực điều dưỡng (yujō) nhiều khi người ta ở lại trong thời gian dài. Khi gia đình và hàng xóm cùng sống nhiều tuần tại một onsen, việc tách biệt nghiêm ngặt theo giới tính không phải lúc nào cũng là cách vận hành thông thường.
Đến thời Edo tắm chung không phải điều hiếm
Với cảm nhận hiện đại có thể khó tin, nhưng đến thời Edo tắm chung không phải là điều đặc biệt.
Ở nhiều senbatsu hay địa phương onsen, tắm chung được thấy thường xuyên. Dù có khác biệt theo vùng và từng cơ sở, tối thiểu là tắm chung không phải là điều không thể chấp nhận.
Nguyên nhân sâu xa là vì đối với người Nhật thời đó, tắm trước hết là phần của sinh hoạt và vệ sinh. Chia sẻ nước ấm khi tắm ở trạng thái khỏa thân là chuyện gần gũi với đời thường hơn nhiều so với tưởng tượng của chúng ta ngày nay.
Nếu tách tắm chung ra khỏi bối cảnh lịch sử, ta dễ hiểu sai bản chất. Văn hóa tắm chung phản chiếu quan niệm về thân thể, cảm giác xấu hổ và tinh thần cộng đồng của người Nhật.
Thời Minh Trị là bước chuyển lớn
Bước ngoặt lớn của văn hóa tắm chung diễn ra trong thời Minh Trị.
Khi Nhật Bản muốn sánh vai với các cường quốc Tây phương, nhiều tập quán sinh hoạt được xem xét lại theo tiêu chí “văn minh” hay không. Trong quá trình đó, tắm chung bị coi là một tập quán cần thay đổi.
Ở các thành phố, nhà tắm phân theo giới tính trở nên phổ biến và xu hướng này lan rộng ra toàn quốc. Việc tắm chung giảm không phải vì người Nhật đột ngột ghét onsen hay văn hóa tắm yếu đi mà vì tiêu chuẩn giá trị xã hội đã thay đổi.
Sự kiện này rất mang tính tượng trưng. Khái niệm về xấu hổ, thân thể và “văn minh” thay đổi theo thời đại và văn hóa. Tìm hiểu lịch sử tắm chung là cơ hội để suy ngẫm về tính tương đối của những giá trị đó.
Vì sao tắm chung còn giảm trong thời hiện đại
Sau Minh Trị tắm chung không biến mất hoàn toàn nhưng càng về sau càng ít.
Có nhiều lý do:
- Ý thức về quyền riêng tư gia tăng
- Thay đổi quan điểm của người dùng
- Một số hành vi không phù hợp gây rắc rối
- Các quy định, hạn chế độ tuổi
- Gánh nặng quản lý cho cơ sở
- Chủ cơ sở già đi và thiếu người kế nghiệp
Tóm lại, tắm chung giảm không phải vì đó là “văn hóa xấu” mà vì những điều kiện xã hội duy trì nó đã mất đi.
Tôi cảm thấy điều này có phần tiếc nuối. Văn hóa không chỉ tồn tại vì đúng hay sai; nếu nền tảng sinh hoạt đỡ lưng cho nó biến mất, văn hóa ấy sẽ lặng lẽ phai nhạt.
Hình thức tắm chung còn lại ngày nay
Ngày nay tắm chung onsen tồn tại dưới vài hình thức chính.
Bể ngoài trời truyền thống tắm chung
Nhiều ở suối nước nóng hẻo lánh hoặc onsen có lịch sử. Những bể ngoài trời ven suối hay giữa núi rừng giữ được bầu không khí xưa cũ.
Cho phép mặc yukata tắm hoặc khăn tắm cho tắm chung
Để tạo thuận lợi cho nữ giới, một số cơ sở cho phép mặc đồ bơi mỏng hoặc quấn khăn khi tắm chung. Đây là cách vừa giữ văn hóa vừa điều chỉnh theo cảm nhận hiện đại.
Chuyển đổi theo khung giờ giữa tắm chung và tách theo giới
Có nơi ban ngày tách giới, ban đêm mới mở tắm chung, hoặc chỉ sáng sớm là tắm chung. Thay vì giữ nguyên tắm chung suốt ngày, họ cân bằng để dễ dùng hơn.
Phòng tắm gia đình khác tắm chung onsen như thế nào
Điều rất quan trọng là không nhầm lẫn phòng tắm gia đình và tắm chung onsen.
Phòng tắm gia đình là không gian riêng cho gia đình hoặc cặp đôi thuê theo giờ, mang tính riêng tư. Không có việc nhiều người không xác định cùng chia sẻ.
Ngược lại, tắm chung onsen là không gian công cộng chia sẻ. Ở đó khoảng cách giữa người dùng khác, ánh mắt, sự im lặng và phép lịch sự trở nên cực kỳ quan trọng.
Nếu không hiểu khác biệt này, dễ nảy sinh hiểu nhầm: tắm chung là "chỉ dành cho gia đình". Hai thứ hoàn toàn khác nhau.
Những nghi thức cơ bản khi tắm chung onsen
Ở tắm chung onsen, cần nhiều sự chú ý hơn so với onsen thông thường. Để giữ gìn văn hóa, điều này rất quan trọng.
Không nhìn chằm chằm
Đây là nghi thức lớn nhất. Hành vi nhìn cơ thể người khác sẽ phá hỏng cả nền văn hóa tắm chung. Hướng mắt nên để vào cảnh vật, mặt nước hoặc núi đằng xa.
Không chụp ảnh
Nhiều nơi cấm mang điện thoại hay máy ảnh vào. Ở tắm chung, chụp ảnh là điều tuyệt đối không được làm.
Giữ im lặng, điềm tĩnh
Tắm chung không phải trò giải trí du lịch. Không nói lớn, không ồn ào, giữ thái độ thư thái khi tắm.
Tuân theo quy định của cơ sở
Việc được phép mặc đồ tắm, giới hạn tuổi, khung giờ hay khu vực cho phép tuỳ cơ sở. Luôn kiểm tra quy định địa phương trước khi vào.
Đừng ép mình
Nếu cảm thấy e ngại, không cần ép bản thân tham gia. Ở Nhật có nhiều onsen tách giới, phòng tắm thuê riêng và onsen riêng trong phòng nghỉ để lựa chọn.
Tắm chung onsen phù hợp với ai
Tôi không khuyên tắm chung cho mọi người.
Tuy nhiên, những người sau có thể coi đây là trải nghiệm đáng giá:
- Muốn hiểu văn hóa onsen Nhật gắn với lịch sử
- Thích cảm nhận chiều sâu văn hóa hơn là khu du lịch thương mại
- Bị thu hút bởi suối nước nóng trong thiên nhiên hẻo lánh
- Có thể tuân thủ nghiêm túc quy tắc và tôn trọng người khác
Ngược lại, những người tò mò hời hợt, coi như trò xem lạ, muốn chụp ảnh hay xem nhẹ quy tắc thì không phù hợp.
Tắm chung onsen có nguy hiểm không
Nhiều người hỏi liệu tắm chung có nguy hiểm hay không.
Câu trả lời không chỉ liên quan tắm chung mà áp dụng cho mọi onsen: sự an toàn và thoải mái phụ thuộc vào quản lý cơ sở và thái độ của người dùng. Các onsen có truyền thống lâu đời thường giữ được văn hoá nhờ ý thức tiết chế của người dùng.
Vì vậy, từng cá nhân cư xử đúng mực là rất quan trọng. Nếu số người vi phạm nghi thức tăng lên, chính văn hóa đó sẽ khó tiếp tục.
Hiểu tắm chung giúp thấy văn hóa onsen Nhật sống động hơn
Tắm chung onsen không chỉ là hiện tượng hiếm. Ở đó cô đọng những gì onsen từng là: không gian sinh hoạt, nơi thanh tẩy và nơi của đời sống cộng đồng.
Onsen hiện đại thì tiện nghi, được chăm sóc và đề cao quyền riêng tư, đó là bước tiến tuyệt vời. Trong khi đó tắm chung giữ lại ký ức về thời onsen gắn chặt với đời sống cộng đồng.
Biết cả hai mặt này sẽ giúp nhận diện văn hóa onsen Nhật một cách đa chiều. Giá trị của tắm chung không chỉ nằm ở việc đã được vào tắm mà ở chỗ nó là cánh cửa để hiểu bối cảnh văn hóa sâu xa.
Kết luận: vì tắm chung hiếm nên cần biết rõ bối cảnh trước khi trải nghiệm
Tắm chung onsen vẫn tồn tại ở Nhật, nhưng số lượng có hạn và không còn là dạng phổ biến của onsen.
Văn hóa này vẫn được nhắc đến bởi nó phản ánh chiều sâu của văn hóa onsen Nhật. Khi onsen từng là nơi cộng đồng, nơi thanh tẩy và sinh hoạt, cảm nhận đó được cô đọng trong tắm chung.
Nếu bạn quan tâm đến tắm chung, xin nhớ ba điểm sau đây:
- Tắm chung hiện là trường hợp ngoại lệ còn sót lại ở Nhật
- Khác với phòng tắm gia đình, tắm chung là không gian chia sẻ với nghi thức nghiêm ngặt
- Đừng chỉ vì tò mò mà vào, hãy tiếp cận với sự hiểu biết và tôn trọng
Nhìn nhận như vậy, tắm chung onsen không đơn thuần là một điều kỳ lạ mà là di sản văn hóa quý giá truyền tải chiều sâu của văn hóa onsen Nhật.
