Tại sao người Nhật lại yêu thích việc tắm đến vậy? Tại sao nhiều người tắm gần như hàng ngày và tìm đến onsen khi đi du lịch? Tại sao ở Nhật, việc tắm mang ý nghĩa vượt xa thói quen giữ vệ sinh đơn thuần?

Để trả lời những câu hỏi này, cần xem cách văn hóa tắm của Nhật Bản được hình thành theo dòng chảy lịch sử. Văn hóa tắm ở Nhật không thể giải thích chỉ bằng câu “người dân thích tắm”. Nó hình thành từ nhiều yếu tố chồng chéo: tín ngưỡng gắn với thiên nhiên, tôn giáo, y tế công cộng, ý thức cộng đồng, kinh nghiệm trị liệu và xu hướng chăm sóc sức khỏe hiện đại.

Bài viết này giải thích lịch sử văn hóa tắm Nhật Bản từ cổ đại tới hiện đại như một dòng liên tục, với mục tiêu giúp bạn hiểu nguồn gốc cảm nhận của người Nhật ngày nay.

Văn hóa tắm ở Nhật được hình thành bởi những yếu tố nào?

Tóm lại, có ba dòng chảy chính đã nuôi dưỡng văn hóa tắm Nhật Bản.

Thứ nhất là cảm thức tôn kính onsen như một ân huệ của thiên nhiên. Thứ hai là quan niệm tắm như hành vi thanh tẩy thân thể. Thứ ba là thói quen chia sẻ bồn tắm như một không gian cộng đồng.

Ba yếu tố này chồng lên nhau trong suốt thời gian dài, khiến việc tắm ở Nhật không chỉ là rửa sạch cơ thể mà còn là nghỉ ngơi, chữa lành, xây dựng niềm tin, du lịch và trị liệu.

Cổ đại: onsen được xem như sức mạnh của tự nhiên

Nhật Bản là một quốc gia nhiều núi lửa, onsen xuất hiện khắp nơi. Đây là điểm xuất phát rất quan trọng cho văn hóa tắm.

Với người xưa, onsen không chỉ là nước nóng bình thường. Đó là nguồn nước đặc biệt phun lên từ lòng đất, có tác dụng chữa lành cơ thể và khiến con người cảm nhận được sức mạnh của vùng đất.

Sách Nihon Shoki và Kojiki còn ghi chép về onsen. Những vùng như Dogo Onsen hay Arima Onsen có nguồn gốc rất cổ xưa và vẫn được ca ngợi ngày nay. Không phải ngẫu nhiên onsen từ lâu đã là nơi đặc biệt đối với người Nhật.

Vào thời đó, việc tắm có ý nghĩa khác với thói quen “tắm vào cuối ngày” như hiện nay. Nó thường là nơi chữa lành vết thương, xua mệt mỏi, thanh tẩy thân thể và kết nối với thiên nhiên.

Sự lan truyền của Phật giáo biến việc tắm thành văn hóa "thanh tẩy"

Đến thời Nara, Phật giáo bắt đầu ăn sâu vào xã hội Nhật Bản và thúc đẩy sự phát triển của văn hóa tắm.

Trong chùa chiền xuất hiện các phòng tắm, và tăng nhân tắm như một phần của tu tập. Trong Phật giáo, giữ thân thể sạch sẽ được liên hệ với việc điều chỉnh tinh thần.

Quan trọng hơn, việc tắm không chỉ dành cho bản thân. Ở những nơi như Todaiji, có hình thức cho người bệnh và người nghèo được tắm, gọi là施浴, tức cung cấp tắm như một hoạt động bố thí. Đây có thể xem là một nguồn gốc của ý niệm về phòng tắm công cộng ở Nhật.

Nói cách khác, văn hóa tắm Nhật không bắt nguồn từ sự xa xỉ hay tiêu khiển. Nó phát triển như một văn hóa thanh tẩy, cho đi và duy trì không gian. Cảm thức này vẫn còn tồn tại mạnh mẽ trong nghi thức khiến tắm hiện nay, ví dụ như việc rửa sạch cơ thể trước khi vào bồn.

Từ Heian đến Trung Cổ: từ đặc quyền của một số người đến văn hóa phổ biến

Vào thời Heian, nhà quý tộc cũng có phòng tắm riêng. Tuy nhiên hình thức thường khác so với bồn sâu hiện đại, nhiều nơi giống dạng hơi hoặc phòng xông.

Trong thời Trung Cổ, tắm không còn chỉ là văn hóa của chùa chiền hay quý tộc mà dần lan tới cư dân đô thị. Hình thức như yuya (nhà tắm công cộng) hay xông hơi xuất hiện, và nhiều người bắt đầu đưa tắm vào đời sống hàng ngày.

Lúc này các gia đình chưa phổ biến có bồn tắm riêng, nên các cơ sở tắm được chia sẻ. Bồn tắm là không gian dùng chung chứ không phải trang bị cá nhân.

Chính cảm thức dùng chung này đã đặt nền móng cho văn hóa sento sau này.

Thời Edo: kỷ nguyên vàng của văn hóa sento

Khi nói về văn hóa tắm Nhật, thời Edo là thời kỳ cực kỳ quan trọng. Ở các đô thị lớn như Edo, sento lan rộng mạnh mẽ và việc tắm trở thành phần tất yếu của đời sống thường nhật.

Vào đỉnh cao, người ta cho rằng có đến hàng trăm sento trong thành phố lớn như Edo. Với dân số đến hàng triệu, sento đóng vai trò như hạ tầng thiết yếu.

Sento không chỉ là nơi tắm. Đó là nơi tụ họp, trò chuyện, trao đổi thông tin và cảm nhận kết nối với cộng đồng. Khi khỏa thân cùng nhau, địa vị và chức danh dường như mờ đi, và con người gặp gỡ nhau trong cùng một không gian. Cảm giác "kết nối khi khỏa thân" này được xem là tiền thân của biểu hiện "giao tiếp trần trụi".

Văn hóa vẽ núi Phú Sĩ trên tường sento cũng ra đời trong thời kỳ này. Điều đó cho thấy người Nhật đã phát triển bồn tắm thành không gian giúp điều chỉnh tinh thần chứ không chỉ là tiện nghi.

Thời Edo: văn hóa lưu trú điều dưỡng (yujō) cũng lan rộng

Cùng thời Edo, văn hóa yujō, tức lưu trú lâu ngày ở onsen để phục hồi, cũng lan tới tầng lớp bình dân.

Yujō là việc ở lại onsen vài tuần hoặc vài tháng nhằm mục tiêu hồi phục bệnh tật hay chấn thương. Đây không phải là chuyến du lịch xa xỉ mà là một cách sống nhằm phục hồi sức khỏe.

Người Nhật còn có văn hóa so sánh chất lượng suối nước, như bảng xếp hạng onsen. Điều này cho thấy từ sớm họ đã xem onsen không chỉ để tắm mà còn để thưởng thức sự khác biệt giữa các suối.

Thật thú vị khi tưởng tượng rằng người thích đi trải nghiệm các cơ sở sauna ngày nay có lẽ đã có “đồng nghiệp” từ thời Edo.

Thời Meiji: hiện đại hóa làm thay đổi thói quen tắm

Sau Minh Trị Duy Tân, Nhật Bản hiện đại hóa nhanh chóng và chịu ảnh hưởng mạnh của tư tưởng phương Tây. Điều này tạo nên bước ngoặt cho văn hóa tắm.

Trước hết, quan điểm về vệ sinh công cộng trở nên quan trọng. Tắm không còn chỉ là thú vui hay thói quen mà được nhìn nhận như vấn đề sức khỏe và văn minh.

Văn hóa tắm đôi (mixed bathing) phổ biến trước đó dần thu hẹp trong bối cảnh giá trị đạo đức và quan niệm về một quốc gia hiện đại. Những tập tục từng là bình thường bị xem xét lại theo tiêu chuẩn mới.

Đồng thời, hiệu quả chữa bệnh của onsen bắt đầu được nghiên cứu khoa học. Từ đó, văn hóa tắm Nhật vừa tiếp tục gắn với tín ngưỡng và tập quán, vừa được diễn giải bằng ngôn ngữ y học và vệ sinh.

Thời Showa: bồn tắm gia đình phổ biến, thói quen tắm gắn chặt với đời sống

Vào giai đoạn phát triển kinh tế nhanh của cuối thời Showa, bồn tắm gia đình trở nên phổ biến. Đây là bước biến đổi lớn khác của văn hóa tắm.

Trước đó, sinh hoạt tắm chủ yếu dựa vào sento. Khi bồn tắm gia đình lan rộng, việc ngâm mình trong bồn tại nhà trở thành thói quen hằng ngày. Nhờ đó, tắm càng trở nên cá nhân, thường xuyên và quen thuộc.

Tuy nhiên sento không biến mất hoàn toàn. Chúng vẫn là không gian giao lưu cộng đồng, và đồng thời phát triển thành các cơ sở lớn hơn như super sento và spa.

Từ thời Showa trở đi, văn hóa tắm ở Nhật phân hóa thành:

• sinh hoạt hàng ngày là bồn tắm gia đình
• giao lưu cộng đồng là sento
• giải trí là super sento và spa
• du lịch là onsen

Cấu trúc này giải thích phần lớn cảm nhận của người Nhật hiện đại về việc tắm.

Heisei/ Reiwa: onsen và sauna trở thành trải nghiệm "giúp điều chỉnh bản thân"

Từ thời Heisei đến Reiwa, văn hóa tắm không suy giảm mà tiếp tục nhận thêm ý nghĩa mới.

Số lượng cơ sở onsen cho ngày trong ngày tăng lên, du lịch onsen trở nên gần gũi hơn. Từ cuối những năm 2010, sauna bùng nổ trong giới trẻ, và thuật ngữ totonou trở nên phổ biến.

Điều quan trọng là việc tắm chuyển từ "cần làm" sang "lựa chọn để khiến bản thân cân bằng".

Điển hình: đi onsen khi mệt, vào sauna để reset vào cuối tuần, chọn onsen lộ thiên vì cảnh đẹp, tận hưởng kiến trúc và không khí của sento.

Những cách tận hưởng này cho thấy văn hóa cũ không bị xóa nhòa mà được tái hiện dưới hình thức mới.

Với người yêu sauna, xu hướng này thực sự đáng mừng. Văn hóa tắm ở Nhật vẫn tiếp tục được làm mới.

Tại sao người Nhật tắm mỗi ngày?

Dựa trên lịch sử trên, ta có thể nhìn thấy lý do người Nhật tắm hằng ngày.

Không chỉ để rửa sạch cơ thể.

• Giữ vệ sinh thân thể
• Đánh dấu kết thúc một ngày
• Ngâm nước để giải tỏa mệt mỏi
• Ổn định tinh thần
• Tìm lại chút phục hồi nhỏ trong nhà

Những ý nghĩa này chồng lên nhau trong thói quen tắm hằng ngày.

Đó là lý do nhiều người chọn ngâm bồn thay vì chỉ dùng vòi hoa sen. Văn hóa tắm ở Nhật là văn hóa "reset" hơn là chỉ vệ sinh.

So sánh với văn hóa tắm ở nước ngoài

Nhiều nơi trên thế giới cũng có văn hóa phòng tắm hay sauna. Tuy nhiên điểm khác biệt của Nhật là tắm vừa là "trải nghiệm đặc biệt khi du lịch" vừa là "thói quen hàng ngày".

Trong văn hóa chủ yếu dùng vòi hoa sen, tắm thường là hành động ngắn gọn, mang tính thực dụng. Ở Nhật, thời gian ngâm trong bồn được coi là giá trị.

Hơn nữa, các onsen khác nhau về chất nước, cảnh sắc và văn hóa lưu trú, nên người Nhật không chỉ yêu thích việc tắm mà còn chọn "vào onsen nào". Đó là một sự phong phú đặc trưng của Nhật Bản.

Thách thức hiện nay nhưng văn hóa vẫn tiếp nối

Dĩ nhiên có những thách thức. Số lượng sento truyền thống giảm, chủ cơ sở già hóa và thiếu người kế thừa. Các khu onsen và cơ sở cũng đối mặt với vấn đề phục vụ khách nước ngoài, hình xăm, và nhu cầu đa ngôn ngữ.

Nhưng đồng thời có nhiều phong trào bảo tồn sento và onsen lịch sử. Giới trẻ tìm thấy giá trị mới ở sauna và sento, tái khám phá văn hóa cũ bằng ngôn ngữ khác.

Văn hóa tắm không biến mất. Nó thay đổi hình thức và được truyền sang thế hệ tiếp theo.

Kết luận: văn hóa tắm Nhật vẫn sống trong đời sống hiện nay

Văn hóa tắm Nhật bắt nguồn từ tín ngưỡng onsen cổ đại, qua sự thanh tẩy của Phật giáo, văn hóa sento thời Edo, yujō, quan niệm vệ sinh hiện đại, sự phổ biến của bồn tắm gia đình và lên tới trào lưu sauna hiện đại.

Chính vì vậy, đối với người Nhật, bồn tắm vẫn đặc biệt. Dù trong đời sống hằng ngày hay trên hành trình du lịch, việc tắm vẫn là thời gian để sắp xếp lại cả thân lẫn tâm.

Khi trải nghiệm onsen hay sento ở Nhật, hãy nghĩ rằng bạn không chỉ "vào nước" mà đang chạm vào một phần của dòng lịch sử dài. Nhìn nhận như vậy sẽ thay đổi cách bạn cảm nhận về bồn tắm.