เหตุผลที่คนญี่ปุ่นชอบออนเซ็นและซาวน่า ไม่อาจอธิบายได้เพียงว่า “เพราะชอบอาบน้ำ” เท่านั้น ยังมีหลายชั้นของปัจจัยซ้อนทับกัน ทั้งภูมิศาสตร์ของประเทศภูเขาไฟที่ทำให้ออนเซ็นมีอยู่ทั่วญี่ปุ่น นิสัยการแช่อ่างน้ำร้อนทุกวัน ความผูกพันระหว่างออนเซ็นกับวัฒนธรรมการท่องเที่ยว บทบาทของ เซ็นโต ในฐานะพื้นที่พบปะผู้คน และวัฒนธรรมซาวน่าที่ขยายตัวในช่วงปลายทศวรรษ 2010 ทั้งหมดนี้ทำให้การอาบน้ำไม่ใช่แค่งานอดิเรกชั่วคราว แต่กลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการใช้ชีวิต

บทความนี้จะมองภาพรวมจากหลายมุม ทั้งภูมิศาสตร์ นิสัยการใช้ชีวิต วัฒนธรรมการท่องเที่ยว ชุมชน และซาวน่าสมัยใหม่ เพื่อให้เห็นโครงสร้างทั้งหมดอย่างชัดเจน พร้อมแตะมุมมองจากชาวต่างชาติ และเหตุผลที่อธิบายด้วยแค่เรื่องสุขภาพอย่างเดียวไม่ได้

จัดเหตุผลออกเป็น 5 แกน

เบื้องหลังที่คนญี่ปุ่นชอบออนเซ็นและซาวน่า ไม่สามารถย่อให้เหลือเหตุผลเดียวได้ แต่เป็นผลจากหลายปัจจัยที่ทำงานพร้อมกัน ก่อนอื่นมาดูภาพรวม แล้วค่อยไล่ทีละส่วน

ทั้ง 5 แกนนี้ไม่ใช่คู่ตรงข้ามกัน แต่เกื้อหนุนกันเอง ภูมิศาสตร์ก่อให้เกิดนิสัย นิสัยผลักดันการท่องเที่ยว และบนฐานนั้นวัฒนธรรมซาวน่าสมัยใหม่จึงเติบโตขึ้น

ภูมิศาสตร์: เพราะเป็นประเทศภูเขาไฟ ออนเซ็นจึงมีทั่วประเทศ

เมื่อพูดถึงความสัมพันธ์ระหว่างคนญี่ปุ่นกับออนเซ็น ภูมิศาสตร์คือจุดเริ่มต้นสำคัญ ญี่ปุ่นตั้งอยู่บนรอยต่อของหลายแผ่นเปลือกโลก จึงเป็นประเทศที่มีภูเขาไฟคึกคัก ความร้อนใต้พิภพที่อุดมสมบูรณ์ทำให้ออนเซ็นไม่ได้เป็นของพื้นที่พิเศษไม่กี่แห่ง แต่กระจายอยู่ทั่วประเทศ

ถ้าดูจากตัวเลข กระทรวงสิ่งแวดล้อมของญี่ปุ่นสำรวจปลายปีงบประมาณเรวะ 4 พบว่าแหล่งออนเซ็นที่มีที่พักมีประมาณ 2,879 แห่งทั่วประเทศ และจำนวนบ่อน้ำพุร้อนรวมประมาณ 27,932 แห่ง แม้เป็นเพียงตัวเลขคร่าว ๆ แต่ก็พอชี้ว่าออนเซ็นไม่ใช่ “จุดหมายหายาก” หากเป็นตัวเลือกพักผ่อนที่เป็นไปได้ในแทบทุกภูมิภาค

เมื่อออนเซ็นอยู่ใกล้ตัว การไปออนเซ็นจึงไม่ถูกมองว่าเป็นความหรูหราเกินเอื้อม อีกทั้งแต่ละพื้นที่ยังมีคุณภาพน้ำและทิวทัศน์ต่างกันมาก จึงเกิดวัฒนธรรมการสนุกกับความแตกต่างนั้นขึ้นมา เหตุผลที่ออนเซ็นญี่ปุ่นโดดเด่นทั้งในด้านจำนวนและคุณภาพน้ำ ดูได้ใน เหตุผลที่ออนเซ็นญี่ปุ่นพิเศษ ซึ่งเปรียบเทียบกับต่างประเทศไว้ด้วย

นิสัยการใช้ชีวิต: วัฒนธรรมแช่อ่างน้ำร้อนทุกวัน

ถ้าภูมิศาสตร์คือฐาน นิสัยประจำวันก็คือพลังที่ทำให้สิ่งนั้นฝังรากในชีวิต คนญี่ปุ่นมีความเข้าใจร่วมกันว่า การอาบน้ำไม่ได้มีแค่การล้างตัว แต่คือการแช่น้ำอุ่นเพื่อพักผ่อน เมื่อเทียบกับประเทศที่อาบน้ำด้วยฝักบัวอย่างเดียว การอาบน้ำจึงถูกวางไว้เป็นกิจกรรมที่ช่วยปิดท้ายวัน

เพราะมีนิสัยนี้อยู่ ออนเซ็นและซาวน่าจึงไม่ถูกมองว่าเป็นเพียงสถานที่ทำความสะอาด แต่เป็นที่เปลี่ยนอารมณ์ คลายความเหนื่อย และพักใจ การอาบน้ำในอ่างที่บ้านกับการแช่ออนเซ็นระหว่างท่องเที่ยวจึงเชื่อมต่อกันได้โดยธรรมชาติ ความต่างของสองแบบนี้อธิบายไว้ใน ความต่างระหว่างอ่างอาบน้ำที่บ้านกับวัฒนธรรมออนเซ็น

อีกอย่างหนึ่งคือธรรมเนียมการล้างตัวก่อนลงอ่างน้ำร้อน ซึ่งแยกขาดจากนิสัยนี้ไม่ได้ เป็นหลักพื้นฐานเพื่อรักษาความสะอาดของอ่างรวม และเหตุผลของธรรมเนียมนี้สรุปไว้ใน ทำไมต้องล้างตัวก่อนอาบน้ำ

ประวัติศาสตร์: เหตุผลที่ชอบถูกสั่งสมมานาน

นิสัยแช่น้ำร้อนทุกวันก็ไม่ได้เกิดขึ้นฉับพลัน แต่เกิดจากการสั่งสมยาวนาน ทั้งความเชื่อเรื่องออนเซ็นในสมัยโบราณ แนวคิดเรื่องการชำระล้างในศาสนาพุทธ เซ็นโต และการบำบัดด้วยน้ำในยุคเอโดะ มุมมองด้านสุขอนามัยในยุคใหม่ และการแพร่หลายของอ่างอาบน้ำในบ้าน ชั้นเหล่านี้ค่อย ๆ ซ้อนกันจนกลายเป็นวัฒนธรรมการอาบน้ำในปัจจุบัน

ดังนั้น เหตุผลที่คนญี่ปุ่นชอบออนเซ็นและซาวน่า จึงไม่ใช่แค่กระแสของยุคนี้ แต่เป็นส่วนต่อเนื่องของวัฒนธรรมการใช้ชีวิตที่สะสมมาเป็นประวัติศาสตร์ ภาพรวมทั้งหมดดูได้ใน ประวัติวัฒนธรรมการอาบน้ำญี่ปุ่น

วัฒนธรรมการท่องเที่ยว: ออนเซ็นกลายเป็นจุดหมายของการเดินทาง

ในญี่ปุ่น แหล่งออนเซ็นพัฒนาขึ้นเป็นสถานที่ท่องเที่ยว ที่พัก อาหาร การเดินเล่นในเมืองออนเซ็น และทิวทัศน์ตามฤดูกาลหลอมรวมกัน ทำให้ออนเซ็นไม่ใช่แค่การอาบน้ำ แต่เป็นเป้าหมายของทริปได้โดยตรง

ด้วยเหตุนี้ คนญี่ปุ่นจึงมองว่าออนเซ็นเป็นสิ่งที่ “คุ้มค่าที่จะเดินทางไปอาบ” และเพราะมันเข้ากันได้ดีกับการท่องเที่ยว จึงกลายเป็นกิจกรรมมาตรฐานทั้งในทริปครอบครัวและทริปสุดสัปดาห์ ผลสำรวจพฤติกรรมการใช้จ่ายของนักท่องเที่ยวต่างชาติขององค์การการท่องเที่ยวญี่ปุ่นยังพบว่า การแช่ออนเซ็นเป็นหนึ่งในสิ่งที่ “อยากทำครั้งหน้า” สะท้อนว่าเสน่ห์ของการเชื่อมระหว่างการเดินทางกับการอาบน้ำส่งต่อถึงนักท่องเที่ยวต่างชาติด้วย

ชุมชน: พื้นที่ใช้เวลาร่วมกับผู้คน

ออนเซ็นและ เซ็นโต ไม่ได้มีบทบาทแค่เป็นสถานที่อาบน้ำ แต่ยังเป็นพื้นที่ที่ผู้คนในท้องถิ่นมาพบกัน และเป็นที่ที่ครอบครัวใช้เวลาอยู่ร่วมกันมาแต่เดิม ความรู้สึกแบบ “แก้ผ้าคุยกันอย่างเป็นกันเอง” ที่เรียกว่า ฮาดากะโนะสึกิไอ ก็เติบโตมาจากวัฒนธรรมอาบน้ำร่วมกันเช่นนี้

อย่างไรก็ตาม ความใกล้ชิดแบบนี้ก็ไม่ได้สบายสำหรับทุกคนเสมอไป ในยุคปัจจุบันจึงมีคนจำนวนมากที่เลือกออนเซ็นหรือซาวน่าเพื่ออยู่เงียบ ๆ คนเดียวควบคู่ไปกับการใช้เป็นพื้นที่พบปะ สำหรับเรื่องการใช้พื้นที่ร่วมกันในซาวน่า และความเชื่อมโยงแบบหลวม ๆ ระหว่างผู้ใช้ที่ไม่รู้จักกัน ดูได้ใน วัฒนธรรมชุมชนของซาวน่า

ซาวน่าสมัยใหม่: แพร่หลายเป็นวิธีรีเซ็ตชีวิตประจำวัน

ความนิยมของซาวน่ามีการขยายตัวต่างจากวัฒนธรรมออนเซ็นแบบเดิมเล็กน้อย เพราะเข้าถึงได้ง่ายในเขตเมือง และช่วยปรับอารมณ์ได้ในเวลาสั้น ๆ จึงกลายเป็นวิธีรีเซ็ตตัวเองหลังเลิกงานหรือในชีวิตประจำวัน ในขณะที่ออนเซ็นเชื่อมกับการท่องเที่ยวอย่างมาก ซาวน่ากลับเข้ากับการใช้ในชีวิตประจำวันได้ดี

ในด้านช่วงเวลา ตั้งแต่ปลายทศวรรษ 2010 เป็นต้นมา ประสบการณ์ซาวน่าถูกแชร์ผ่านสื่อและโซเชียลมีเดียง่ายขึ้น ทำให้คนรุ่นใหม่และผู้ใช้หน้าใหม่เพิ่มขึ้น หนังสือเกี่ยวกับซาวน่า และละครของ ทีวีโตเกียว ปี 2019 เรื่อง Sadō ก็ช่วยทำให้คำว่า โทโทโนอุ ซึ่งหมายถึงสภาวะที่ร่างกายและจิตใจเข้าสู่จุดผ่อนคลายผ่านซาวน่า น้ำเย็น และการพัก ถูกแพร่หลายมากขึ้นด้วย

เนื้อหาของแนวคิด โทโทโนอุ อธิบายไว้อย่างละเอียดใน โทโทโนอุ คืออะไร และประเภทของสถานที่ซาวน่าอยู่ใน ประเภทของซาวน่าในญี่ปุ่น ส่วนความแตกต่างระหว่างซาวน่าฟินแลนด์กับญี่ปุ่น ทั้งเรื่องอุณหภูมิ วิธีเข้า และบทบาทของอ่างน้ำเย็น ดูได้ใน ความต่างระหว่างซาวน่าฟินแลนด์กับญี่ปุ่น

ออนเซ็นกับซาวน่าขยายตัวคนละแบบ

อย่างที่เห็น ออนเซ็นและซาวน่าเป็นวัฒนธรรมการอาบน้ำเหมือนกัน แต่เส้นทางการแพร่หลายต่างกันชัดเจน สรุปได้ดังนี้

ไม่ได้เป็นเรื่องว่าอะไรดีกว่าอะไร แต่เพราะออนเซ็นมีทางเข้าของ “การเดินทางแบบพิเศษ” ขณะที่ซาวน่ามีทางเข้าของ “การรีเซ็ตชีวิตประจำวัน” จึงอยู่ร่วมกันและทำให้วัฒนธรรมการอาบน้ำโดยรวมเข้มข้นขึ้น

มุมมองจากชาวต่างชาติ: อะไรคือจุดเด่น

ถ้ามองจากนักท่องเที่ยวต่างชาติ จุดเด่นของวัฒนธรรมการอาบน้ำญี่ปุ่นจะเห็นชัดมาก จำนวนแหล่งออนเซ็นที่มาก ที่พักกับเมืองออนเซ็นที่กลมกลืนกัน และธรรมเนียมการอาบน้ำที่คนส่วนใหญ่เข้าใจร่วมกัน ล้วนทำให้ความเป็นญี่ปุ่นเด่นชัดขึ้น ส่วนซาวน่าเองก็มีลำดับการใช้แบบ ซาวน่า น้ำเย็น และพัก ที่ฝังแน่นเป็นวัฒนธรรม จนกลายเป็นเอกลักษณ์ที่หลายประเทศไม่มี

รูปแบบการใช้บ่อน้ำร่วมกันโดยไม่สวมเสื้อผ้า และธรรมเนียมการล้างตัวก่อนลงอ่าง มักทำให้คนที่ไม่รู้บริบทสับสนในตอนแรก แต่เพราะมีความเข้าใจร่วมกันนี้เอง อ่างอาบน้ำส่วนรวมจึงสะอาดและสบาย คนญี่ปุ่นชอบออนเซ็นและซาวน่า ไม่ได้มีแค่ตัวสถานที่ แต่มีนิสัยและความเข้าใจร่วมกันที่คอยพยุงอยู่เบื้องหลัง

เหตุผลด้านสุขภาพอย่างเดียวอธิบายไม่พอ

ออนเซ็นและซาวน่ามักถูกพูดถึงในแง่สุขภาพหรือการผ่อนคลาย และในความเป็นจริงก็มีงานวิจัยรองรับอยู่บ้าง แต่ถ้าจะอธิบายว่าทำไมคนญี่ปุ่นถึงชอบด้วยเรื่องประโยชน์ต่อสุขภาพเพียงอย่างเดียวก็ยังไม่พอ

สิ่งที่ดึงดูดผู้ใช้ยังมีหลายอย่าง เช่น นิสัย วัฒนธรรม ทิวทัศน์ อาหาร ความสุขจากการเดินทาง เวลาที่ได้อยู่กับคนอื่น และความรู้สึกหลุดจากชีวิตประจำวัน หลายคนไปออนเซ็นหรือซาวน่าเพียงเพื่อต้องการเปลี่ยนอารมณ์และสัมผัสบรรยากาศพิเศษโดยตรง ถ้าพยายามย่อทุกอย่างเหลือเหตุผลเดียว เราจะยิ่งมองไม่เห็นภาพรวม นี่แหละคือลักษณะสำคัญของวัฒนธรรมนี้

คำถามที่พบบ่อย

ทำไมญี่ปุ่นถึงมีออนเซ็นมากขนาดนี้

เพราะญี่ปุ่นเป็นประเทศภูเขาไฟที่มีหลายแผ่นเปลือกโลกมาบรรจบกัน จึงมีความร้อนใต้พิภพอุดมสมบูรณ์ กระทรวงสิ่งแวดล้อมสำรวจปลายปีงบประมาณเรวะ 4 พบว่าแหล่งออนเซ็นที่มีที่พักมีประมาณ 2,879 แห่ง และบ่อน้ำพุร้อนรวมประมาณ 27,932 แห่ง เมื่อออนเซ็นกระจายทั่วประเทศ คนจึงหาไปใช้ง่าย และกลายเป็นฐานของวัฒนธรรมนี้

ทำไมคนญี่ปุ่นถึงแช่อ่างน้ำร้อนทุกวัน

ไม่ใช่แค่เพื่อความสะอาด แต่ยังเป็นช่วงเวลาสำหรับปิดท้ายวัน คลายความเหนื่อย และเปลี่ยนอารมณ์ด้วย สังคมญี่ปุ่นให้คุณค่ากับเวลาที่ได้แช่น้ำอุ่นมากกว่าการอาบด้วยฝักบัวอย่างเดียว

ออนเซ็นกับซาวน่าต่างกันอย่างไร

ออนเซ็นมักผูกกับการท่องเที่ยวและทำให้เกิดประสบการณ์แบบพิเศษที่รวมที่พักและทิวทัศน์ไว้ด้วยกัน ส่วนซาวน่าเข้ากับชีวิตในเมืองและถูกใช้เป็นวิธีรีเซ็ตหลังเลิกงาน คุณค่าหลักของออนเซ็นคือคุณภาพน้ำและบรรยากาศ ส่วนซาวน่าคือความรู้สึกผ่อนคลายและความคุ้มค่าของเวลา

ซาวน่าเริ่มฮิตตั้งแต่เมื่อไร

ซาวน่ามีมานานแล้ว แต่กระแสปัจจุบันเร่งตัวขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 2010 สื่อและโซเชียลมีเดียช่วยให้คนแชร์ประสบการณ์ได้ง่ายขึ้น และละคร Sadō ปี 2019 ก็มีบทบาทสำคัญในการทำให้คำว่า โทโทโนอุ แพร่หลาย

การ “แก้ผ้าคุยกันอย่างเป็นกันเอง” สบายสำหรับทุกคนไหม

ไม่จำเป็นเสมอไป บางคนชอบออนเซ็นหรือ เซ็นโต ในฐานะพื้นที่พบปะผู้คน แต่บางคนก็เลือกไปเพียงเพื่ออยู่เงียบ ๆ คนเดียว ความสบายจึงขึ้นอยู่กับแต่ละคน

สรุป

เหตุผลที่คนญี่ปุ่นชอบออนเซ็นและซาวน่า คือการผสานกันของภูมิศาสตร์ประเทศภูเขาไฟ นิสัยการแช่อ่างน้ำร้อนทุกวัน ความเชื่อมโยงระหว่างออนเซ็นกับการท่องเที่ยว ความเป็นชุมชนของ เซ็นโต และซาวน่าสมัยใหม่ที่ขยายตัวในช่วงปลายทศวรรษ 2010

ออนเซ็นเติบโตในฐานะวัฒนธรรมการเดินทางแบบพิเศษ ส่วนซาวน่าเติบโตในฐานะเครื่องมือรีเซ็ตชีวิตประจำวัน เมื่อทั้งสองอยู่ร่วมกัน วัฒนธรรมการอาบน้ำของญี่ปุ่นจึงหนาแน่นและมีมิติมากขึ้น หากมองว่าไม่ใช่แค่สถานที่อาบน้ำ แต่เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตที่มีภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์รองรับ ภาพรวมทั้งหมดจะเข้าใจได้ง่ายขึ้น

แหล่งที่มา

• กระทรวงสิ่งแวดล้อมญี่ปุ่น “เกี่ยวกับสถานะการใช้ออนเซ็น”
• องค์การการท่องเที่ยวญี่ปุ่น “การสำรวจแนวโน้มการใช้จ่ายของนักท่องเที่ยวขาเข้า”