Việc hình xăm và tattoo bị tránh ở nhiều onsen và nhà tắm chung ở Nhật không phải vì lý do vệ sinh. Nền tảng của nó là hình ảnh phức tạp về irezumi đã tích lũy qua từng thời kỳ. Có lúc đây là vật trang trí hoặc đối tượng tín ngưỡng, có lúc lại là dấu ấn dành cho tội phạm, và từ thời hiện đại trở đi nó dần gắn với các thế lực phản xã hội. Lịch sử nhiều lớp như vậy vẫn còn tồn tại dưới dạng sự kiêng dè trong nhà tắm chung.

Nói ngắn gọn, các hạn chế ở onsen không phải vì “bản thân hình xăm là bẩn”, mà bắt nguồn từ quyết định vận hành của nhà tắm chung về cách bảo đảm cảm giác an tâm cho những người khác. Chính phủ Nhật, gồm Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi cùng Cục Du lịch, cũng nêu rõ rằng việc có hình xăm tự thân không gây trở ngại về vệ sinh, đồng thời thừa nhận lý do có thể rất đa dạng như tôn giáo, văn hóa hay thời trang. Tuy vậy, lệnh cấm đồng loạt vẫn còn phổ biến phần lớn là do sức nặng của hình ảnh lịch sử.

Bài viết này chỉ giải thích bối cảnh văn hóa và lịch sử khiến hình xăm bị tránh ở onsen tại Nhật. Cách tìm cơ sở thực sự cho phép và cách xác nhận trước được chuyển sang Cách tìm onsen khi có hình xăm.

Vị trí của hình xăm đã thay đổi theo từng thời kỳ

Cách nhìn của Nhật Bản đối với hình xăm không phải lúc nào cũng tiêu cực. Trái lại, nó thay đổi rất mạnh theo thời đại. Trước hết, hãy nhìn toàn bộ dòng chảy.

Như vậy, khía cạnh văn hóa trang trí và khía cạnh hình phạt, phản xã hội đã lần lượt nổi lên theo từng thời kỳ. Hình ảnh hiện nay rằng “onsen thì nên tránh hình xăm” có thể hiểu chính xác là kết quả của các lớp ý nghĩa chồng lên nhau này.

Thời Edo: “án xăm” đã tạo ra hình ảnh tiêu cực

Một yếu tố không thể thiếu khi nói về ấn tượng tiêu cực với hình xăm là hình phạt “irezumi” thời Edo. Từ giữa thời Edo, cùng với việc dân cư tập trung ở đô thị và tội phạm gia tăng, việc khắc đường nét hoặc chữ lên tay người phạm tội được cho là đã trở thành hình phạt được dùng rộng rãi.

Hình vẽ và vị trí khắc khác nhau theo từng vùng. Ở Edo có trường hợp khắc hai vạch trên cánh tay, còn ở nơi khác người ta truyền lại rằng có nơi đặt chấm hoặc ký hiệu lên bắp tay hay trán. Việc để lại dấu vết không thể xóa trên trán hay cánh tay cũng là cách làm cho sự loại trừ khỏi xã hội trở nên hữu hình. Một khi đã khắc thì dấu đó theo suốt đời, đóng vai trò cho người xung quanh biết về tiền án của họ.

Điều quan trọng là, ngay trong thời Edo, hình xăm không chỉ có một mặt. Đầu thời Edo có văn hóa khắc hình giữa giới hiệp khách và kỹ nữ như đồ trang sức, biểu tượng của tình yêu hay lời thề, còn cuối thời Edo, giới cứu hỏa và tầng lớp thợ thủ công lại chuộng các hình khắc trang trí thể hiện sự can đảm. Qua ukiyo-e và kabuki, hình xăm còn trở thành biểu tượng của văn hóa đại chúng. Nói cách khác, hai hình ảnh đối lập “dấu ấn của tội nhân” và “trang trí sành điệu” cùng tồn tại.

Minh Trị: bị xem là “chưa văn minh” và bị cấm trong quá trình hiện đại hóa

Khi bước sang thời Minh Trị, vị trí của hình xăm lại thay đổi lớn. Chính quyền mới, đang gấp rút Tây phương hóa, xem hình xăm là tập tục “man di” trong mắt phương Tây và đưa nó vào diện quản lý. Năm 1872, một thông báo cấm việc khắc và thực hiện hình xăm đã được ban ra, và cùng năm đó nó cũng bị xử phạt theo Điều lệ Vi phong, vốn được coi là quy định kiểm soát tội nhẹ đầu tiên của Nhật Bản.

Lệnh cấm này kéo dài xuyên suốt Minh Trị, Đại Chính và đầu thời Chiêu Hòa, rồi được kế thừa sang luật hình sự cũ và sắc lệnh xử phạt tội phạm của cảnh sát. Trong khi văn hóa hình khắc trang trí chìm xuống dưới bề mặt xã hội, ở nước ngoài kỹ thuật của các nghệ nhân xăm Nhật lại được đánh giá rất cao. Việc cấm về mặt pháp lý được cho là tiếp tục cho đến khi sắc lệnh xử phạt tội phạm của cảnh sát bị bãi bỏ năm 1948 sau chiến tranh, và giai đoạn “phi pháp” kéo dài này đã góp phần đẩy hình xăm ra xa đời sống công khai.

Từ thời hiện đại: gắn với lực lượng phản xã hội và sự kiêng dè trở thành phổ biến

Sau chiến tranh, lệnh cấm về pháp lý không còn, nhưng hình ảnh tiêu cực về hình xăm vẫn không biến mất. Trái lại, irezumi ngày càng bị ý thức mạnh như biểu tượng gắn với lực lượng phản xã hội, và đây trở thành trung tâm của cảm giác e dè hiện đại.

Việc nhiều nhà tắm chung và hồ bơi áp dụng quy định từ chối đồng loạt với người có hình xăm có liên quan đến sự liên tưởng này. Từ phía cơ sở, rất khó để phân biệt ý định hay hoàn cảnh của từng người có hình xăm. Thay vì phải phán đoán xem đó là trang trí, tín ngưỡng, văn hóa hay có liên hệ phản xã hội, việc đặt ra quy tắc “từ chối đồng loạt” lại dễ vận hành hơn và cũng rõ ràng hơn với những khách khác. Vì thế, việc kiêng dè trở nên phổ biến không hẳn là do ý định phân biệt đối xử với cá nhân, mà chủ yếu là kết quả của một phương thức vận hành nhằm tránh chi phí phán đoán.

Sự dễ vận hành của quy tắc đồng loạt này, không chỉ trong onsen, mà còn giống logic chung của các quy tắc ứng xử ở nhà tắm chung, như những điều nên tránh trong onsen. Cách nghĩ về việc làm sao giữ được không gian dùng chung là nền tảng cho cách xử lý hình xăm. Bản thân việc onsen ở Nhật là văn hóa tắm khỏa thân cũng làm cho cảm giác về bề ngoài trở nên nhạy hơn Vì sao onsen được vào trong tình trạng khỏa thân.

Thay đổi gần đây: nhìn lại trong bối cảnh du lịch và quốc tế hóa

Mặt khác, cách đối diện với hình xăm đang dần thay đổi. Đằng sau đó là sự gia tăng khách du lịch nước ngoài đến Nhật và việc hiểu biết về irezumi như một dạng văn hóa ngày càng rộng hơn. Ở nhiều nước, người ta xăm mình vì lý do tôn giáo, văn hóa hay thời trang, và có ý kiến cho rằng quy định cấm đồng loạt của Nhật cản trở trải nghiệm du lịch.

Cơ quan hành chính cũng đã có động thái. Năm 2016, Cục Du lịch và Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi đã công bố các điểm cần lưu ý và ví dụ ứng phó dành cho cơ sở, để du khách nước ngoài có hình xăm vẫn có thể tận hưởng việc tắm. Tài liệu này nêu rõ rằng bản thân việc có hình xăm không gây trở ngại vệ sinh, đồng thời thừa nhận các lý do rất đa dạng, rồi giới thiệu các cách xử lý như che bằng miếng dán, sắp xếp khung giờ tắm, hoặc hướng dẫn phòng tắm riêng hay bồn tắm chuyên dụng. Đây là nỗ lực chuyển trọng tâm tranh luận từ “có nên cấm không” sang “có thể làm gì để tiếp nhận”.

Tuy nhiên, đó chỉ là các ví dụ ứng phó, và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về từng cơ sở. Ở các điểm du lịch hoặc khu lưu trú mới, có thể thấy cách đối ứng linh hoạt hơn, nhưng khác biệt theo vùng và theo cơ sở vẫn rất lớn. Hiểu bối cảnh lịch sử là một chuyện, còn thực tế có vào được hay không là chuyện khác, nên với vấn đề sau, việc xác nhận từng nơi là không thể thiếu Cách tìm onsen khi có hình xăm.

Nên tiếp nhận điều này như một bối cảnh văn hóa thế nào

Như đã thấy, bối cảnh khiến hình xăm bị tránh ở onsen là quá trình chồng lớp của các hình ảnh lịch sử: hình phạt, trang trí, và tính phản xã hội. Điều này không phủ nhận giá trị hay nhân cách của người có hình xăm, mà là kết quả đan xen giữa tập quán lâu đời về cách vận hành nhà tắm chung và phần dư ảnh của quá khứ.

Khi hiểu bối cảnh này, bạn sẽ bớt phải phản ứng quá mức nếu gặp hạn chế. Dù có đồng ý với quy định hay không, nếu hiểu rằng đó không phải là đánh giá nhắm vào cá nhân mà là chính sách vận hành của cơ sở, cách đón nhận tại chỗ sẽ bình tĩnh hơn. Nếu muốn tìm hiểu về toàn bộ lịch sử văn hóa tắm của Nhật, bạn có thể đọc thêm Lịch sử văn hóa tắm của Nhật Bản để thấy rõ điều gì nằm ở gốc của cảm giác trong nhà tắm chung.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ở Nhật hình xăm bị tránh ở onsen?

Không phải vì lý do vệ sinh, mà chủ yếu do hình ảnh lịch sử. Việc hình xăm được dùng như hình phạt trong thời Edo, rồi từ thời hiện đại bị gắn với lực lượng phản xã hội, đã chồng lên nhau và dẫn đến hình thức cấm đồng loạt trong nhà tắm chung.

Có phải người có hình xăm bị cho là không sạch sẽ không?

Không phải vậy. Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi cùng Cục Du lịch cũng nêu rõ rằng chỉ riêng việc có hình xăm không tạo ra trở ngại về vệ sinh. Hạn chế này không nhằm vào sự sạch sẽ, mà được vận hành từ góc nhìn quản lý nhà tắm chung và sự cân nhắc với những người dùng khác.

Hình xăm thời Edo đều là hình phạt sao?

Không. Trong thời Edo có án xăm dành cho người phạm tội, nhưng cũng có mặt khác là văn hóa hình khắc trang trí trong giới hiệp khách, kỹ nữ, cứu hỏa và thợ thủ công. Hai hình ảnh đối nghịch là dấu tội và trang trí sành điệu được cho là cùng tồn tại.

Gần đây cách ứng xử ở onsen có thay đổi không?

Ở cấp hành chính, việc xem xét lại đang tiến triển. Năm 2016, Cục Du lịch và Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi đã nêu các ví dụ ứng phó cho cơ sở, như che bằng miếng dán, điều chỉnh khung giờ, hoặc hướng dẫn phòng tắm riêng. Tuy vậy, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc từng cơ sở, và thực tế khác biệt theo vùng vẫn rất lớn.

Tóm tắt

Việc hình xăm bị tránh ở onsen Nhật Bản không phải vì bẩn, mà vì hình ảnh lịch sử tích lũy qua thời gian. Án xăm thời Edo, văn hóa hình khắc trang trí, lệnh cấm thời Minh Trị, rồi sự gắn kết với lực lượng phản xã hội từ thời hiện đại — tất cả đã chồng lớp và làm cho sự kiêng dè ở nhà tắm chung trở nên phổ biến. Gần đây, trong bối cảnh du lịch và quốc tế hóa, chính quyền cũng đang xem xét lại, nhưng cách ứng xử vẫn khác nhau giữa các cơ sở. Hiểu bối cảnh một cách trung lập sẽ giúp bạn không nhầm lẫn hạn chế này với sự phủ nhận cá nhân, và bình tĩnh hơn khi đối diện với văn hóa onsen của Nhật.

Nguồn

• Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi / Cục Du lịch: “Các điểm cần lưu ý và ví dụ ứng phó khi du khách nước ngoài có hình xăm hoặc tattoo sử dụng dịch vụ tắm” (2016)
• nippon.com: “Lịch sử của hình xăm ở Nhật Bản”
• Tỉnh Ibaraki: “Về cách ứng phó khi du khách nước ngoài có hình xăm hoặc tattoo sử dụng dịch vụ tắm”