Nếu hỏi hiệu quả của onsen có thể nói đến đâu về mặt khoa học, câu trả lời trung lập là: “có thể giải thích rằng nó có tác động, nhưng chưa đến mức khẳng định chữa khỏi một bệnh cụ thể”. Lĩnh vực nghiên cứu balneotherapy là có thật, và cơ chế onsen tác động lên cơ thể cũng đã được hệ thống hóa. Tuy nhiên, việc kiểm chứng hiệu quả ấy theo tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt là rất khó, nên chất lượng nghiên cứu có sự chênh lệch lớn.

Nói ngay từ đầu, điều quan trọng không phải là quyết định trắng đen “có hiệu quả hay không”, mà là đọc xem tuyên bố trước mắt kiểu “có tác dụng với ○○” được xây dựng trên mức độ chắc chắn nào. Bài này không bàn về bản thân cơ chế của onsen, mà chỉ tập trung vào cách đọc chứng cứ khoa học về hiệu quả của onsen. Tổng quan cơ chế tác động xem ở lợi ích sức khỏe của onsen và khoa học, cách nghĩ cụ thể về đau ở onsen và giảm đau, còn văn hóa lưu trú để điều hòa cơ thể ở toji là gì.

Bài viết này chỉ cung cấp thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa. Balneotherapy không bảo đảm điều trị hay chữa khỏi, và không thể thay thế chăm sóc y tế. Người có bệnh nền như cao huyết áp, bệnh tim, bệnh hô hấp, bệnh da liễu hoặc rối loạn tâm thần có thể vẫn cần quản lý y tế riêng ngoài onsen. Nếu bác sĩ đã hạn chế tắm, hãy ưu tiên tuyệt đối chỉ dẫn đó. Xem lưu ý khi tắm onsen để biết toàn cảnh về người nên tránh tắm và cách tắm nguy hiểm.

Vì sao nghiên cứu hiệu quả của onsen lại khó?

Kiểm chứng hiệu quả của onsen bằng khoa học khó hơn kiểm chứng hiệu quả của thuốc. Có vài lý do.

Thứ nhất, khó bố trí đối chứng giả dược. Với thuốc, có thể chuẩn bị viên giả trông giống hệt để so sánh với thuốc thật. Nhưng với onsen, chính cảm giác ngâm mình trong nước ấm đã là một phần của can thiệp, nên rất khó tạo ra tình huống “đang ở onsen nhưng tưởng là không”. Có thể dùng nước bỏ đi một số thành phần để so sánh, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của nhiệt độ và hành vi tắm.

Thứ hai, khó tách riêng tác động của thành phần nước với hiệu ứng thay đổi môi trường. Khi lưu lại ở vùng onsen vài ngày, ngoài việc tắm còn có các yếu tố đi kèm như rời xa công việc, đi bộ nhiều hơn, ngủ dễ hơn, và chế độ ăn thay đổi. Dù cơ thể thấy khá lên, không dễ tách xem đó là nhờ các khoáng chất trong nước hay nhờ nghỉ ngơi và thay đổi nhịp sống. Việc onsen có tác động như “tổng hợp của nhiều yếu tố” giúp dễ hiểu hơn, nhưng lại làm khó nghiên cứu muốn xác định một nguyên nhân duy nhất.

Thứ ba, nghiên cứu quan sát chiếm chủ yếu, còn thử nghiệm chất lượng cao thì ít. Lý tưởng nhất là thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT), chia người tham gia ngẫu nhiên thành nhóm “có onsen” và “không onsen” để so sánh. Nhưng trong nghiên cứu onsen, thường gặp hơn là các nghiên cứu quan sát người đã dùng onsen từ trước hoặc các thử nghiệm quy mô nhỏ. Khi số người tham gia ít, sai lệch ngẫu nhiên dễ ảnh hưởng đến kết quả, và độ chắc chắn của kết luận giảm xuống.

Vì những lý do đó, về hiệu quả của onsen, dù có nhiều báo cáo “thấy có liên quan”, số nghiên cứu có thể khẳng định quan hệ nhân quả kiểu “do onsen nên mới vậy” lại rất hạn chế. Tương quan và nhân quả là hai chuyện khác nhau, và không đánh đồng chúng là điểm khởi đầu khi nhìn onsen từ góc độ khoa học.

Hiểu thang bậc của chứng cứ

Nói rằng “đã được nghiên cứu chứng minh” không có nghĩa là mọi nghiên cứu đều có cùng mức độ tin cậy. Trong y học, người ta thường xem sức mạnh của bằng chứng theo thang bậc (mức chứng cứ). Áp vào chuyện onsen, có thể tóm tắt như sau.

Càng đi xuống dưới, chứng cứ càng mạnh hơn, nhưng trong lĩnh vực onsen, phần phía trên như trải nghiệm cá nhân và nghiên cứu quan sát lại thường chiếm phần lớn thông tin. Dù y học onsen và balneotherapy là những lĩnh vực nghiên cứu đã hình thành, mức độ tích lũy và chất lượng nghiên cứu khác nhau rất lớn tùy chủ đề. Ví dụ, cảm giác thư giãn hay thay đổi tuần hoàn tạm thời do nhiệt và tắm dễ nghiên cứu hơn; còn các tuyên bố kiểu “onsen cải thiện bệnh mạn tính cụ thể” thì khó có bằng chứng mạnh để chống đỡ hơn.

Điều quan trọng là phải có cảm giác rằng lời khẳng định càng mạnh thì càng cần bằng chứng ở mức cao. “Nhiều người thấy tâm trạng dịu lại khi tắm onsen” là mức tương đối dễ chấp nhận, phù hợp với cảm nhận thực tế. Ngược lại, tuyên bố “suối nước này chữa được bệnh” lẽ ra phải có bằng chứng gần với RCT hoặc tổng quan hệ thống. Biết thang bậc chứng cứ sẽ giúp bạn tự đánh giá xem độ mạnh của tuyên bố có tương xứng với độ mạnh của chứng cứ hay không.

Tách “điều có thể nói tương đối chắc” và “điều nói quá” theo độ tin cậy

Khi hiểu thang bậc chứng cứ, có thể phân loại các điều thường được nói về onsen theo mức độ chắc chắn. Bảng dưới đây là bản đồ độ tin cậy ở mức khái quát.

Những lĩnh vực có độ chắc cao tập trung vào nhiệt, lực nổi, nghỉ ngơi — tức là những gì dễ giải thích cơ chế và khớp với cảm nhận thực tế. Ngược lại, các biểu đạt mạnh như “chữa khỏi”, “chắc chắn tăng” thường là nói quá so với thang chứng cứ. Phần nội dung về chính cơ chế tác động đã được bàn ở lợi ích sức khỏe của onsen và khoa học, nên ở đây chỉ tập trung vào cách đọc xem tuyên bố nào đáng tin đến mức nào.

So sánh quốc tế: Kur của Đức và chỉ định của Nhật

Vị trí của balneotherapy khác nhau tùy quốc gia. So với nước ngoài, ta dễ thấy rõ tính chất của khung ở Nhật.

Ở Đức có truyền thống Kur, tức nghỉ dưỡng trị liệu, trong đó theo hướng dẫn của bác sĩ, người ta lưu lại ở vùng onsen hay khu nghỉ dưỡng trị liệu (Kurort) trong một thời gian nhất định và kết hợp tắm, vận động, nghỉ ngơi. Nhiều nơi ở châu Âu có lịch sử đưa balneotherapy vào hệ thống y tế hoặc nghỉ dưỡng như vậy. Tuy nhiên, việc có hệ thống tổ chức tốt không đồng nghĩa từng hiệu quả cụ thể đã được chứng minh bằng chứng cứ khoa học mạnh, và đây vẫn là chủ đề còn tiếp tục tranh luận ở châu Âu.

Tại Nhật, hiệu quả của onsen được sắp xếp trong khung của Bộ Môi trường như “ryoyosen” và “chỉ định”. Những suối nước nóng đạt tiêu chuẩn nhất định được gọi là ryoyosen, và các triệu chứng hoặc tình trạng mà việc sử dụng được cho là phù hợp được nêu thành chỉ định. Đây không phải là bảo đảm “vào là khỏi”, mà là một gợi ý dựa trên việc sử dụng lặp lại trong một khoảng thời gian nhất định. Bảng dưới đây so sánh tính chất của hai khung này.

Điều cần ghi nhớ là cả hai khung đều không nói rằng “onsen một mình sẽ chữa bệnh”. Kur và chỉ định đều nhìn vào việc điều hòa cơ thể trong tổng thể thời gian lưu trú, bao gồm cả tắm. Việc đánh giá khoa học về hiệu quả vẫn đang ở giai đoạn cần tích lũy cẩn thận. Có hệ thống ở nước ngoài không có nghĩa là bằng chứng hiệu quả đã hoàn toàn chắc chắn.

Cách nghi ngờ khi gặp các câu quảng bá công hiệu mạnh

Cuối cùng, đây là những điểm giúp người đọc tự phân biệt thông tin. Khi gặp các cụm như “có tác dụng với ○○” hay “hiệu quả bất ngờ”, hãy kiểm tra các điểm sau để ước lượng độ tin cậy của tuyên bố.

• Dựa trên loại nghiên cứu nào. Là trải nghiệm cá nhân, nghiên cứu quan sát, RCT hay tổng quan hệ thống? Nếu chứng cứ ở bậc thấp, hãy tiếp nhận một cách dè dặt.
• Cỡ mẫu là bao nhiêu. Nghiên cứu chỉ vài người đến vài chục người rất dễ lệch kết quả.
• Có nhóm so sánh hay không. Có so với nhóm “không onsen”, hay chỉ nhìn những người đã tắm onsen?
• Có xung đột lợi ích không. Khi nguồn phát ngôn là vùng onsen hoặc doanh nghiệp liên quan, cần lưu ý khả năng nhấn mạnh kết quả có lợi.
• Có được lặp lại ở nghiên cứu khác không. Không chỉ một nghiên cứu, mà ở nghiên cứu khác cũng có cùng xu hướng hay chưa.

Những điểm này hữu ích không chỉ với onsen mà còn khi đọc thông tin sức khỏe nói chung. Onsen có giá trị như một cách hỗ trợ nghỉ ngơi và quản lý thể trạng, nhưng không thay thế y tế. Thay vì đuổi theo mức công hiệu mạnh, hãy nhìn vào độ chắc của chứng cứ và sử dụng trong phạm vi vừa phải. Đó là cách tiếp cận vừa khoa học vừa thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Hiệu quả của onsen có chứng cứ khoa học không?

Tác động như nhiệt, áp lực nước và lực nổi, cũng như cảm giác thư giãn sau khi tắm, là những điều khá dễ nói vì cơ chế tương đối rõ và khớp với trải nghiệm. Ngược lại, các tuyên bố như “chữa một bệnh cụ thể” thì do nghiên cứu khó nên rất khó được chống đỡ bằng chứng cứ mạnh, và nên tránh khẳng định. Mức độ mạnh của chứng cứ còn phụ thuộc vào loại nghiên cứu, nên điều quan trọng là xem nó có tương xứng với độ mạnh của lời nói hay không.

Vì sao khó kiểm chứng khoa học hiệu quả của onsen?

Các lý do chính là khó bố trí đối chứng giả dược, khó tách riêng tác động của thành phần nước với hiệu ứng thay đổi môi trường như nghỉ ngơi và nhịp sống, và thực tế nghiên cứu chủ yếu là quan sát hoặc thử nghiệm quy mô nhỏ trong khi RCT ít. Vì vậy, dù có nhiều báo cáo “thấy liên quan”, số nghiên cứu có thể khẳng định “do onsen” là rất hạn chế.

Có “chỉ định” thì hiệu quả đã được khoa học xác lập chưa?

Không nhất thiết. Chỉ định là mức gợi ý do Bộ Môi trường Nhật sắp xếp, dựa trên việc sử dụng lặp lại trong một khoảng thời gian và không phải là bảo đảm công hiệu. Việc được liệt kê trong chỉ định và việc hiệu quả đã được xác lập bằng chứng cứ khoa học mạnh là hai chuyện khác nhau. Cách đọc khung này được trình bày chi tiết hơn ở lợi ích sức khỏe của onsen và khoa học.

Ở nước ngoài onsen được xử lý như thế nào?

Có những nước đặt balneotherapy trong hệ thống hoặc văn hóa, như Kur của Đức hoặc balneotherapy ở châu Âu. Tuy nhiên, việc có khung tổ chức tốt không đồng nghĩa từng hiệu quả đã được xác lập bằng chứng khoa học mạnh, và việc đánh giá hiệu quả ở nước ngoài vẫn được tiến hành một cách thận trọng.

Làm sao nhận biết thông tin kiểu “có tác dụng với ○○”?

Hãy kiểm tra nó dựa trên loại nghiên cứu nào (trải nghiệm cá nhân, nghiên cứu quan sát, RCT…), cỡ mẫu, có nhóm so sánh hay không, có xung đột lợi ích không, và có được nghiên cứu khác tái lập hay chưa. Càng khẳng định mạnh thì càng cần bằng chứng ở mức cao; nếu chứng cứ yếu, hãy tiếp nhận một cách dè dặt.

Tóm tắt

Hiệu quả của onsen có thể nói tương đối dễ ở những điểm như nhiệt, lực nổi, nghỉ ngơi — tức những yếu tố có cơ chế dễ giải thích và khớp với cảm nhận. Nhưng những tuyên bố mạnh như chữa khỏi một bệnh cụ thể thì rất khó được chống đỡ bằng chứng cứ khoa học mạnh, vì việc nghiên cứu hiệu quả của onsen vốn khó: khó làm đối chứng giả dược, khó tách hiệu ứng thay đổi môi trường với thành phần nước, và RCT lại ít.

Vì vậy, điều quan trọng là biết thang bậc chứng cứ (trải nghiệm cá nhân, báo cáo ca bệnh < nghiên cứu quan sát < RCT < tổng quan hệ thống) và xem độ mạnh của tuyên bố có tương xứng với độ mạnh của chứng cứ hay không. Cả ryoyosen và chỉ định của Nhật, lẫn Kur của Đức, đều không nói rằng onsen một mình chữa bệnh; chúng xem việc điều hòa thể trạng trong toàn bộ thời gian lưu trú là trọng tâm. Onsen không thay thế y tế. Cách tiếp cận khoa học và thực tế là nhìn vào độ chắc của chứng cứ thay vì chỉ theo đuổi lời quảng bá về công hiệu.

Nguồn

• Bộ Môi trường Nhật Bản “Bảo vệ và sử dụng onsen — Định nghĩa và phân loại ryoyosen”
• Bộ Môi trường Nhật Bản “Hướng dẫn phương pháp phân tích khoáng suối (sửa đổi năm 2014)”
• Hiệp hội Y học Khí hậu và Vật lý Onsen Nhật Bản (tổ chức học thuật về y học onsen và balneotherapy)
• e-Health Net của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản