Các nghiên cứu về khả năng sauna tác động tích cực đến chức năng nhận thức đang ngày càng tăng. Đặc biệt trong các nghiên cứu quan sát ở nước ngoài, người sử dụng sauna thường xuyên có xu hướng có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thấp hơn. Tuy nhiên, chỉ dựa vào điều này chưa thể khẳng định "sauna ngăn ngừa sa sút trí tuệ".

Bài viết này tổng hợp những gì nghiên cứu hiện tại cho thấy về mối liên hệ giữa sauna và chức năng nhận thức, những cơ chế được đề xuất, và những điểm cần lưu ý nếu muốn áp dụng một cách an toàn.

Những nội dung thường được trích dẫn trong nghiên cứu

Một báo cáo nổi tiếng là nghiên cứu theo dõi dài hạn trên nam trung niên ở Phần Lan, trong đó nhóm dùng sauna với tần suất cao cho thấy xu hướng giảm nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer. Nhìn vào các con số đôi khi cho thấy mối liên hệ khá mạnh.

Tuy nhiên, đó là nghiên cứu quan sát, và khó tách rời hoàn toàn các yếu tố như lối sống, thói quen vận động, thu nhập, giấc ngủ, chế độ ăn uống. Nói cách khác, không thể khẳng định "nguyên nhân do sauna", mà hợp lý hơn là hiểu là "xu hướng này xuất hiện ở những người thường xuyên sử dụng sauna".

Những cơ chế được xem xét

Các tác động gián tiếp thường được nhắc đến gồm thay đổi lưu thông máu, cải thiện giấc ngủ, giảm căng thẳng. Kích thích nhiệt có thể làm thay đổi tuần hoàn và tạo cảm giác thư giãn sau khi tắm, từ đó có khả năng cải thiện chất lượng giấc ngủ và trạng thái tâm trạng.

Ngoài ra, có nghiên cứu bàn về mối liên hệ với BDNF và phản ứng với stress nhiệt, nhưng tính tái lập ở người và ý nghĩa lâu dài vẫn cần nhìn nhận thận trọng. Kết quả từ thí nghiệm trên động vật hay thử nghiệm ngắn hạn không thể được chuyển thẳng thành hiệu quả sức khỏe dài hạn trong đời sống hàng ngày.

Những hiệu ứng ngắn hạn thường thấy

Dù chưa thể khẳng định phòng ngừa sa sút trí tuệ về lâu dài, nhiều người vẫn cảm nhận rõ thay đổi ngắn hạn như dễ giải tỏa tâm trạng, cảm thấy đầu óc tỉnh táo hơn, hoặc sau khi nghỉ ngơi thì dễ tập trung hơn. Hợp lý khi coi đây là ảnh hưởng của giảm mệt mỏi, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ hơn là biện pháp điều trị bệnh nặng.

Tuy nhiên, khi bị cảm giác quá nóng hoặc mất nước thì ngược lại khả năng tập trung giảm. Có người sau sauna cảm thấy minh mẫn, nhưng cũng có người thấy lơ mơ, nên sự khác biệt cá nhân là lớn.

Lưu ý khi xem sauna như biện pháp phòng ngừa

Sauna không thay thế phương pháp điều trị hay can thiệp y tế để phòng ngừa sa sút trí tuệ. Nếu bạn gặp tình trạng hay quên, giảm khả năng phán đoán hoặc gia đình nhận thấy thay đổi, việc ưu tiên là khám và tư vấn tại cơ sở y tế.

Ngoài ra, đơn giản nghĩ rằng vào sauna càng nhiều càng tốt là không an toàn. Tần suất và bối cảnh văn hóa trong các nghiên cứu có thể khác với thói quen sử dụng ở Nhật Bản, và việc ép tăng số lần không hẳn mang lại lợi ích sức khỏe.

Nên vào sauna như thế nào nếu muốn áp dụng

Không cần thử các phương pháp cực đoan về nhiệt độ cao hay thời gian kéo dài để đạt ảnh hưởng lên nhận thức. Thực tế hơn là duy trì thói quen trong phạm vi không làm ảnh hưởng sức khỏe, giúp cải thiện giấc ngủ và tinh thần.

Nguyên tắc cơ bản là sử dụng sauna ở nhiệt độ phù hợp trong thời gian ngắn, nghỉ ngơi và bổ sung nước đầy đủ. Bể nước lạnh không bắt buộc; nếu không chịu được kích thích lạnh, có thể chỉ nghỉ ở nhiệt độ phòng. Quan trọng là kết thúc buổi tắm trong trạng thái phục hồi chứ không kiệt sức.

Ai nên thận trọng

Người cao tuổi, người dễ mất nước, người có biến động huyết áp lớn hoặc bệnh tim mạch cần đặc biệt thận trọng. Ngã khi đang trong sauna hoặc choáng váng đột ngột có thể là mối nguy trực tiếp hơn cả vấn đề nhận thức.

Kể cả khi dùng vào buổi tối để cải thiện giấc ngủ, có người vì quá nóng lại tỉnh ngủ. Hãy quan sát thời điểm và nhiệt độ phù hợp với bản thân và điều chỉnh dần.

Cách đọc và hiểu các nghiên cứu

Các bài viết về sức khỏe liên quan sauna thường nhấn mạnh con số tăng BDNF hay giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Tuy nhiên nhiều nghiên cứu có giới hạn về đối tượng, và trộn lẫn giữa nghiên cứu quan sát và can thiệp. Khi đọc, nên hiểu theo hướng "có mối liên hệ được gợi ý" hoặc "có khả năng" hơn là khẳng định chắc chắn.

Giá trị của sauna không chỉ nằm ở việc có ngăn ngừa một bệnh cụ thể hay không. Nên xem xét cả các lợi ích như dễ thư giãn, dễ ngủ hơn sau khi tắm, và tạo nhịp nghỉ ngơi trong cuộc sống thường ngày.

Kết luận

Có nghiên cứu quan sát cho thấy người dùng sauna tần suất cao có xu hướng giảm nguy cơ phát sinh sa sút trí tuệ, nhưng đó không phải bằng chứng về mối quan hệ nhân quả. Không thể khẳng định chỉ nhờ sauna mà phòng ngừa được sa sút trí tuệ.

Trong thực hành, tránh các phương pháp cực đoan, duy trì trong phạm vi giúp ngủ và tinh thần phục hồi là quan trọng. Nếu lo lắng về suy giảm nhận thức, đừng đặt quá nhiều hy vọng vào sauna mà nên ưu tiên tham vấn y tế, đồng thời xem sauna như một phần của lối sống lành mạnh.