Tác dụng sức khỏe của sauna được nói đến trong nhiều chủ đề như tim mạch, tinh thần, giấc ngủ, hồi phục mệt mỏi và detox, nhưng mức độ chắc chắn khác nhau rất nhiều theo từng chủ đề. Kết luận ngắn gọn là: điều dễ nói tương đối nhất là cảm nhận như “đổi mood”, “thư giãn”, “có người thấy ngủ ngon hơn”, cùng với mối liên hệ giữa tần suất dùng sauna và một số chỉ số sức khỏe mà vài nghiên cứu quan sát ghi nhận; còn ở giai đoạn này chưa thể khẳng định như факт về việc phòng bệnh, giải độc hay giảm cân.

Bài viết này không đi sâu từng tác dụng một, mà được viết như một phần tổng quan để nhìn toàn cảnh mức độ tin cậy của bằng chứng nghiên cứu. Số liệu và nội dung từng nghiên cứu sẽ được chuyển sang các bài chuyên đề như sauna và hệ tim mạch, sauna và sức khỏe tinh thần, sauna và hồi phục mệt mỏi, sự thật về tác dụng detox của sauna, sauna và chức năng nhận thức. Ở đây, chúng tôi chỉ tập trung vào việc “mức nào là chắc”, “vì sao chưa thể khẳng định”, và “ai cần thận trọng”.

Bài viết này chỉ mang tính thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa. Các tác dụng được nêu ở đây có thể chưa được xác lập, và cũng không bảo đảm phòng bệnh, điều trị, giải độc hay giảm cân; không thể thay thế chăm sóc y tế. Nếu bạn lo ngại về tim mạch hoặc huyết áp, đang sốt hay có tình trạng cấp tính, đã uống rượu, bị mất nước, hoặc đang mang thai và đã được bác sĩ hạn chế tắm, hãy tránh cố gắng quá sức. Nếu bạn có bệnh nền hoặc triệu chứng đáng lo, đừng tự ý dựa vào sauna mà hãy hỏi bác sĩ điều trị.

Trước hết là kết luận: cảm nhận dễ hiểu, còn chứng minh tác dụng thì cần từng bước

Sau khi dùng sauna, nhiều người cảm thấy “đầu óc đổi sang trạng thái khác”, “người nhẹ hơn”, hoặc “ngủ ngon hơn”. Những cảm nhận này rất dễ hiểu và cũng là phần cốt lõi tạo nên sự dễ chịu của sauna.

Nhưng việc đó có được chứng minh là “tác dụng sức khỏe” theo nghĩa y khoa hay không lại là chuyện khác. Có thật là tồn tại các nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa sauna và chỉ số sức khỏe, nhưng phần lớn là nghiên cứu quan sát và không chứng minh trực tiếp quan hệ nhân quả. Vì vậy, nên tránh nói quá như “sauna ngăn bệnh”, “đổ mồ hôi là thải độc”, hay “sauna giúp giảm cân”. Cảm giác dễ chịu và mức độ chắc chắn của điều mà nghiên cứu có thể nói là hai việc nên tách riêng.

Điều gì đang xảy ra trong cơ thể

Khi vào sauna, thân nhiệt tăng lên, mạch máu dưới da giãn ra, nhịp tim và lượng mồ hôi cũng tăng. Ở người khỏe mạnh, thay đổi tạm thời này được cho là giống một kích thích nhẹ như vận động. Sau đó, khi nghỉ ngơi, cơ thể như được thả lỏng, và cảm giác đó thường được mô tả là trạng thái totonou.

Tuy nhiên, trong những thay đổi đó, phần nào là tác dụng của nhiệt, phần nào là do có thời gian tách khỏi nhịp sống thường ngày để nghỉ ngơi, thì rất khó tách bạch rõ. Cách hiểu gần thực tế hơn là xem lợi ích của sauna như một tổng thể gồm kích thích nhiệt và nghỉ ngơi chồng lên nhau.

Cách đọc nghiên cứu: nghiên cứu quan sát và nghiên cứu can thiệp là hai thứ khác nhau

Để hiểu đúng tác dụng sức khỏe của sauna, điều đầu tiên cần nắm là sự khác nhau giữa các loại nghiên cứu. Cùng nói “nghiên cứu đã cho thấy”, nhưng khả năng chứng minh của từng loại lại khác rất nhiều.

Phần lớn nghiên cứu về hệ tim mạch thường được trích dẫn khi nói về sauna là nghiên cứu quan sát, cho thấy xu hướng người dùng sauna thường xuyên có rủi ro thấp hơn. Đây là manh mối quan trọng, nhưng người dùng sauna thường xuyên cũng có thể vốn đã có thói quen vận động, chế độ ăn, hay điều kiện kinh tế tốt hơn, và những khác biệt đó có thể ảnh hưởng đến kết quả. Mặt khác, cũng có nghiên cứu can thiệp đi sâu vào quan hệ nhân quả, như nhiệt trị cho trầm cảm, nhưng quy mô thường nhỏ hoặc là quy trình được kiểm soát trong bệnh viện, không giống sauna gia đình. Vì thế, không thể chỉ dựa vào một phía để kết luận “có hiệu quả”.

Liên quan và nguyên nhân là hai chuyện khác nhau

Đi sâu thêm một bước, điều cần hiểu là khác nhau giữa “liên quan” và “nguyên nhân”. Dữ liệu kiểu “người dùng sauna thường xuyên có vẻ khỏe hơn” có thể được giải thích theo nhiều cách:

• Sauna thật sự tạo tác động có lợi cho sức khỏe. (nguyên nhân)
• Người vốn khỏe mạnh, năng động thường dùng sauna nhiều hơn. (chiều ngược hoặc song song)
• Một yếu tố khác như vận động, thu nhập, hay kết nối xã hội ảnh hưởng lên cả hai. (nhiễu)

Nghiên cứu quan sát không thể tách hoàn toàn những khả năng này. Vì vậy, nhà nghiên cứu thường chỉ viết là “đã thấy liên quan”, chứ không viết “sauna phòng ngừa bệnh”. Với người đọc, thói quen tốt là không tự động đổi “có liên quan” thành “đã chứng minh có tác dụng”, để khỏi bị cuốn theo các thông tin sức khỏe về sauna.

Bản đồ theo mức độ chắc chắn: điều có thể nói, điều hay bị phóng đại, và lưu ý

Dựa trên những điều trên, các câu chuyện thường được nhắc đến về tác dụng sức khỏe của sauna có thể được chia theo mức độ chắc chắn như sau. Chi tiết từng chủ đề sẽ được chuyển sang bài chuyên đề tương ứng.

Về hệ tim mạch, mức độ “liên quan” cụ thể ra sao, như các nghiên cứu theo dõi quy mô lớn ở Phần Lan hay báo cáo trên JAMA Internal Medicine, được giải thích chi tiết trong sauna và hệ tim mạch. Mối liên hệ với tâm trạng và stress ở sauna và sức khỏe tinh thần, còn cách dùng cho hồi phục sau vận động hay mệt mỏi hằng ngày ở sauna và hồi phục mệt mỏi, đều được phân tích kỹ hơn về nội dung và giới hạn nghiên cứu.

Chỉnh lại đúng những điều hay bị phóng đại

Trong số các tác dụng của sauna, những điều dễ bị nói quá nhất là detox và giảm cân. Hai điểm này rất dễ gây hiểu lầm nên cần được nói rõ ngay trong phần tổng quan.

Việc đổ mồ hôi là phản ứng tự nhiên để hạ thân nhiệt, và bản thân nó không có vấn đề gì. Tuy nhiên, cách giải thích rằng mồ hôi thải ra một lượng lớn độc tố trong cơ thể theo kiểu “detox” là phóng đại; vai trò giải độc chủ yếu thuộc về gan và thận. Vì vậy, không nên xem giải độc là tác dụng chính của sauna. Phần căn cứ chi tiết được trình bày trong sự thật về tác dụng detox của sauna.

Giảm cân cũng vậy. Nếu cân nặng giảm sau khi dùng sauna, phần lớn là do thay đổi lượng nước vì đổ mồ hôi, chứ không phải mỡ đã giảm đáng kể. Bù nước xong cân nặng sẽ quay lại. Kỳ vọng quá nhiều vào sauna như một cách giảm cân là không thực tế.

Cách gọi sauna là “phương pháp tốt cho mọi thứ” cũng cần được dè chừng. Sauna có thể trở thành thói quen dễ chịu với người hợp, nhưng mức phù hợp còn thay đổi theo cơ địa, tuổi tác và bệnh nền, chứ không phải ai cũng nhận được cùng một lợi ích.

Những người và tình huống cần thận trọng

Trước cả chuyện có tác dụng sức khỏe hay không, sauna là một hình thức tạo gánh nặng cho cơ thể qua nhiệt cao, chênh lệch nóng lạnh và đổ mồ hôi. Những người hoặc tình huống sau nên dừng lại để cân nhắc trước khi vào:

Chuỗi trải nghiệm từ phòng nóng sang cold plunge bath không bắt buộc phải làm đủ. Góc nhìn chi tiết về gánh nặng lên tim và huyết áp được trình bày ở sauna và hệ tim mạch, còn phần an toàn chung khi tắm và dùng sauna được tổng hợp trong mục lưu ý sức khỏe khi tắm onsen.

Cách dùng ít áp lực

Nếu muốn đưa sauna vào vì sức khỏe, không cần cố theo nhiệt độ cao, thời gian dài hay tần suất dày. Thực tế hơn là chọn ngày cơ thể ổn, dùng trong thời gian ngắn, uống đủ nước, và nghỉ giữa chừng. Số lần cũng không cần mỗi ngày; quan trọng là tự tìm ra tần suất khiến cơ thể không bị mệt kéo dài.

Các dấu hiệu để tự kiểm tra là: sau khi dùng sauna không bị choáng, không có hồi hộp hay đau ngực, và ngày hôm sau không còn mệt quá mức. Cách vào sauna cụ thể cho người mới được trình bày ở cách dùng sauna cho người mới.

Câu hỏi thường gặp

Sauna có tốt cho sức khỏe không?

Cảm giác đổi mood hay thư giãn là điều dễ hiểu, và cũng có nghiên cứu quan sát cho thấy mối liên quan tốt hơn giữa việc dùng đều đặn và các chỉ số sức khỏe. Tuy nhiên, những điều đó không phải là bằng chứng nhân quả, cũng không bảo đảm phòng bệnh, điều trị, giải độc hay giảm cân. Cách hiểu an toàn là: sauna không thay thế y tế, nhưng có thể là một thói quen hữu ích nếu hợp với bạn.

Nghiên cứu đã chứng minh tác dụng chưa?

Tùy chủ đề. Với tim mạch chẳng hạn, có nghiên cứu quan sát cho thấy liên quan, nhưng nghiên cứu quan sát không chứng minh được nguyên nhân. Cũng có nghiên cứu can thiệp, nhưng thường quy mô nhỏ hoặc tiến hành như một thủ thuật y tế. Điều quan trọng là không đọc “đã thấy liên quan” thành “đã chứng minh có hiệu quả”.

Sauna có tác dụng detox không?

Đổ mồ hôi là phản ứng tự nhiên, nhưng detox theo nghĩa thải độc tố ra ngoài bằng mồ hôi với số lượng lớn là nói quá. Giải độc chủ yếu do gan và thận đảm nhận. Xem thêm ở sự thật về tác dụng detox của sauna.

Dùng sauna có giảm cân không?

Nếu cân nặng giảm sau sauna thì phần lớn là do mất nước qua mồ hôi, và sẽ quay lại khi bù nước. Vì không phải là mỡ giảm đáng kể, nên đừng kỳ vọng quá mức vào sauna như một cách giảm cân.

Có bệnh nền thì có vào sauna được không?

Nếu bạn có bệnh nền tim mạch hoặc huyết áp, hãy bắt đầu bằng mức nhiệt vừa phải và thời gian ngắn, và hỏi bác sĩ trước nếu còn băn khoăn. Nếu bác sĩ đã hạn chế tắm, hãy ưu tiên chỉ định đó. Khi đang sốt, sau khi uống rượu, hoặc lúc mất nước, nên tránh.

Tóm lại

Tác dụng sức khỏe của sauna có mức độ chắc chắn rất khác nhau theo từng chủ đề. Cảm nhận như đổi mood, thư giãn, hay ngủ ngon hơn thì dễ hiểu; cũng có nghiên cứu quan sát cho thấy mối liên quan tốt hơn với các chỉ số tim mạch và tinh thần khi dùng đều đặn. Nhưng nghiên cứu quan sát không chứng minh được nguyên nhân, và detox hay giảm cân là những chuyện rất dễ bị nói quá. Đừng đổi “có liên quan” thành “đã chứng minh có hiệu quả”, và nếu muốn xem kỹ từng chủ đề, hãy đọc sauna và hệ tim mạch, sauna và sức khỏe tinh thần, sauna và hồi phục mệt mỏi, sự thật về tác dụng detox của sauna, sauna và chức năng nhận thức. Nếu dùng vì mục tiêu sức khỏe, nguyên tắc cơ bản là: thời gian ngắn, uống đủ nước, không cố quá sức; và khi có bệnh nền hoặc lo lắng về thể trạng, hãy hỏi bác sĩ để an toàn.

Nguồn

• Laukkanen T, et al. “Association Between Sauna Bathing and Fatal Cardiovascular and All-Cause Mortality Events” JAMA Internal Medicine, 2015
• e-Health Net của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi
• Cơ quan Tiêu dùng Nhật Bản “Xin chú ý các tai nạn khi tắm ở người cao tuổi thường xảy ra trong mùa đông!”